Con chó trong văn hoá Việt: chó đá, ca dao, tranh dân gian, người tuổi Tuất

Trong văn hoá Việt, con chó – chi Tuất, con giáp thứ mười một – là hình tượng của sự trung thành và canh giữ: chó đá đặt ở cổng làng, đầu ngõ để giữ bình yên, câu "chó đến nhà thì sang" coi chó lạc vào nhà là điềm tốt, nhiều câu tục ngữ mượn con chó để nói chuyện đời. Người tuổi Tuất vì thế thường được gắn với tính chân thành, giữ chữ tín, chăm lo gia đình.

• Vị trí: Tuất đứng thứ 11 trong 12 con giáp, giờ Tuất từ 19 đến 21 giờ – lúc chó bắt đầu thức canh nhà.
• Ngũ hành chi: Tuất thuộc Thổ; tam hợp Dần – Ngọ – Tuất, lục hợp với Mão.
• Tục lệ tiêu biểu: thờ chó đá trước cổng làng, cổng nhà ở nhiều vùng Bắc Bộ và vùng núi phía Bắc.
• Giống chó bản địa nổi tiếng: Phú Quốc, H'Mông cộc đuôi, Bắc Hà, chó Lài.
• Năm Tuất gần nhất: 2018 Mậu Tuất, kế tiếp là 2030 Canh Tuất.

Tục thờ chó đá: người gác cổng không ngủ của làng quê

Đi qua nhiều làng Bắc Bộ, bạn sẽ gặp những con chó đá ngồi dưới gốc đa, cạnh cổng làng hoặc đầu ngõ, mặt hướng ra đường. Người xưa tin chó đá giữ cho làng khỏi tà khí, kẻ gian, giống như con chó thật canh nhà mỗi đêm. Có nơi chó đá được quàng khăn đỏ, đặt bát hương nhỏ, ngày rằm mùng một có người thắp nén nhang.

Ở vùng núi phía Bắc, nhiều gia đình người Tày, Nùng đặt chó đá trước cổng nhà, có khi được tạc ngay khi dựng nhà mới. Phân biệt với con nghê – linh vật có bờm, thường đặt ở đình, đền – chó đá dân dã hơn, mộc mạc hơn, gần với đời sống thường ngày. Hình tượng này cho thấy người Việt nhìn con chó như một thành viên giữ nhà chứ không chỉ là vật nuôi.

Tục ngữ, thành ngữ mượn hình con chó

Kho tục ngữ Việt dùng con chó rất nhiều, có câu khen, có câu răn. Vài câu quen thuộc nhất:

• "Mèo đến nhà thì khó, chó đến nhà thì sang": chó lạ tự tìm đến được coi là điềm nhà sắp khá lên, nên nhiều người giữ lại nuôi.
• "Chó cậy gần nhà, gà cậy gần chuồng": chê người ỷ thế ở chỗ quen để bắt nạt người khác.
• "Chó chê mèo lắm lông": người có tật lại đi chê tật của kẻ khác.
• "Chó ngáp phải ruồi": may mắn bất ngờ, không do tài.
• "Treo đầu dê, bán thịt chó": nói một đằng làm một nẻo, quảng cáo sai sự thật.
• "Chó treo mèo đậy": kinh nghiệm cất thức ăn – treo lên cao để chó không với, đậy kín để mèo không vào.

Điều thú vị là cùng một con vật, tục ngữ vừa dùng để khen sự trung thành vừa dùng để chê thói ỷ thế. Người tuổi Tuất nghe những câu này có thể mỉm cười: hình tượng nào cũng có hai mặt, quan trọng là mình chọn sống theo mặt nào.

Tích chó và mèo đi tìm ngọc

Trong truyện cổ dân gian Việt có tích kể về một chàng trai nghèo được tặng viên ngọc quý, sau bị kẻ gian lừa lấy mất. Con chó và con mèo của chàng cùng nhau đi tìm, lấy lại được ngọc; trên đường về, con chó vì há miệng sủa nên làm rơi ngọc xuống nước, con mèo lại là kẻ mang ngọc về nhà. Từ đó, theo lời truyện, chó và mèo không ưa nhau. Tích này có nhiều dị bản tuỳ vùng, nhưng điểm chung là đều ca ngợi lòng trung thành với chủ của cả hai con vật.

Với người Dao, con chó còn gắn với truyền thuyết về Bàn Hồ trong tích tổ tiên Bàn Vương; một số nhóm Dao có kiêng ăn thịt chó vì lý do đó. Đây là ví dụ cho thấy hình tượng con chó trong văn hoá các dân tộc Việt Nam phong phú hơn nhiều so với một con giáp trên lịch.

Tranh dân gian và mỹ thuật: con chó tròn trịa, hiền lành

Các dòng tranh dân gian như Đông Hồ có những bức vẽ con chó, thường được bày bán nhiều vào dịp Tết năm Tuất. Con chó trong tranh dân gian thường được vẽ tròn trịa, mập mạp, dáng ngồi canh hoặc đùa với chó con – lối tạo hình chung của tranh Tết, nhấn vào no đủ, sum vầy hơn là dữ dằn.

Ngày nay, mỗi dịp năm Tuất, phố phường lại có linh vật chó trang trí, tem bưu chính có hình chó – cách người Việt chào một năm mới bằng hình tượng thân thuộc.

Bốn giống chó Việt được nhắc đến nhiều nhất

• Chó Phú Quốc: có xoáy lông chạy dọc sống lưng, nhanh nhẹn, bơi giỏi.
• Chó H'Mông cộc đuôi: giống chó vùng núi phía Bắc, đuôi ngắn bẩm sinh, khôn và trung thành.
• Chó Bắc Hà: lông dày, dài, sống ở vùng cao Lào Cai.
• Chó Lài: giống chó cổ ở miền núi, vóc gọn, sống gần gũi với đồng bào.

Bốn giống này thường được người chơi chó gọi chung là "tứ đại quốc khuyển". Với người tuổi Tuất yêu chó, nuôi một chú chó bản địa là cách gần gũi để gìn giữ một phần văn hoá.

Một số người tuổi Tuất nổi tiếng

Dưới đây là những người có năm sinh rơi vào năm Tuất âm lịch, thông tin năm sinh được ghi nhận công khai:

• Nhà văn Nguyễn Tuân sinh năm 1910 (Canh Tuất), tác giả "Vang bóng một thời".
• Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt sinh năm 1922 (Nhâm Tuất).
• Nghệ sĩ dương cầm Đặng Thái Sơn sinh năm 1958 (Mậu Tuất), người châu Á đầu tiên giành giải nhất cuộc thi piano quốc tế Chopin năm 1980.
• Ca sĩ Sơn Tùng M-TP sinh năm 1994 (Giáp Tuất).
• Mẹ Teresa sinh năm 1910 (Canh Tuất); Michael Jackson và Madonna cùng sinh năm 1958 (Mậu Tuất).

Người sinh tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch cần đối chiếu ngày Tết của năm đó mới biết mình thuộc tuổi Tuất hay tuổi trước. Muốn hiểu thêm nét tính cách thường được gán cho tuổi này, bạn đọc tính cách người tuổi Tuất; còn vận trình cả đời theo năm sinh có ở tử vi trọn đời Giáp Tuất 1994 nam mạng. Những gì gắn con giáp với tính cách mang tính tham khảo, như một cách người xưa kể chuyện về con người.